جنایت های اسماعیل صفوی و قزلباشان در ایران قسمت هفتم

 

ادامه تاریخ وحشتناک صفویت در ایران

جشن مردم قم و کاشان به‌مناسبت پیروزیهای قزلباشان

قزلباشان پس از پرداختن به امر پارس راهی قم و کاشان شدند. این دو شهر که بر کرانهٔ غربی کویر قرار گرفته بودند از دیرباز مراکز تجمع بخشی از عربهای کوفه از تیره‌های قبایل یمنی‌تبارِ مَذحِج بود. یاقوت حموی نوشته که قم یک شهر عرب‌نشین است که در زمان حجاج ثقفی ایجاد شده است و هیچ آثاری مربوط به پیش از اسلام در آن وجود ندارد. و می‌افزاید که وقتی ابن اشعث در شورش ضد حجاج به سال ۸۳ شکست یافته به کابل گریخت، گروهی از عربهای قبایل مَذحِج که همراه او شوریده بودند به این ناحیه آمدند هفت روستا را از ایرانیان گرفتند و در آنها اسکان یافتند .[۱]

مؤلفان صفوی نوشته‌اند که شیعیان قم «قریب هفتصد هشتصد سال به محنتِ تقیه (همان نفاق تشیع) گرفتار بودند»؛[۲] ولی این یک سخن غیر واقعی است که به‌منظور مظلوم‌نمایی و برانگیختن احساساتِ ضد سنی گفته شده است. تاریخ ایران نشان می‌دهد که شیعیان قم و کاشان در همهٔ دوران زندگی‌شان از اواخر دوران اموی تا این زمان که مورد گفتگویمان است در آبادیهای خودشان آزادیهای کامل داشته‌اند.

مردم کاشان نیز مثل قم از عربهای یمنی تبار بودند. دربارهٔ شیعیان کاشان و باورهای خرافی‌شان، مؤلف آثارالبلاد نوشته که ابن بابه در کتاب فِرَقُ الشیعه چنین آورده است:

از شگفتیها آنکه قومی در دیار ما بر این مذهب‌اند و من آنها را دیده‌ام که هر بامداد انتظار ظهور قائم را می‌کشند، و به‌این انتظار بسنده نمی‌کنند بلکه سلاح‌پوشیده و با شمشیرهای آخته از خانه‌هایشان بیرون رفته سوار بر اسبانشان می‌شوند و به‌خارج شهر می‌روند تا از امام استقبال کنند انگاری که پیک آمده و رسیدنِ او را به‌آنها خبر داده است. و چون روز بردمد با اندوه برمی‌گردند و می‌گویند: «امروز هم نیامد».[۳]

مولوی در دفتر ششم مثنوی دربارهٔ شیعیان کاشان چنین نوشته است:

گر عمر نامی تو اندر شهر کاش — کس بنفروشد به صد دانگ لواش

چون به یک دکان بگفتی عمرم — واین عمر را نان فروشید از کرم

او بگویید: رو بدان دیگر دکان — زآن یکی نان به کز این هفتاد نان

پس از آنجا گوید آن خباز را — ک«این عمر را نان فروش ای نانبا»

چون شنید این هم عمر، نان درکشید — پس فرستادت به دکان بعید

ک«این عمر را نان ده ای انباز من» — راز یعنی «فهم کن زآواز مــن»

او هَمَت زآن سو حواله می‌کند — «هین عمر آمد که تا بر نان زند»

چون به یک دکان عمر بودی برو — در همهٔ کاشان ز نان محروم شو

ور به یک دکان علی گفتی بگیر — نان از اینجا بی حواله و بی زحیر

طبیعی بود که مردم قم و کاشان با شنیدن اینکه شاه اسماعیل و قزلباشانش شیعیان علی‌اند، مقدم آنها گرامی دارند. این دو شهر پیش از ورود شاه اسماعیل آذین‌بندی شدند، و مردمش به شادی فتوحات شیعیان جشن گرفتند و با شور و هلهله از قزلباشان استقبال کردند. در باغ فین کاشان جشن باشکوهی ترتیب داده شد، و در حضور شاه اسماعیل بزم باده و موسیقی و رقص برپا گردید. ملای بزرگ کاشان که نامش قاضی‌محمد بود در این باغ به‌حضور شاه اسماعیل رسید. شاه اسماعیل چندان از این مرد خوشش آمد که در عین حالی که ملاشمس لاهیجی در رأس دستگاه دینیش قرار داشت این مرد را نیز به ریاست این دستگاه منصوب کرد و او را شریک و همکار ملاشمس قرار داد. قاضی محمد از آن‌پس همراه اردوی شاه اسماعیل می‌رفت و در رأس دسته‌جات تَبَرّائی انجام وظیفه می‌کرد، و کسانی که در نظر او «سنیِ بی‌دین» بودند، را توسط تبرداران تَبَرّائی شیعه می‌کرد و کسی را که شیعه نمی شد میکشت (به شیوه ای وحشیانه). دربارهٔ خشونتهای بیمارگونهٔ این قاضی محمد پائین‌تر سخنی خواهیم داشت و خواهیم دید که با تاراج اموال مردم ایران به یک سلطان بزرگِ مالی شد.

تصرف خوار و سمنان و فیروزکوه

شاه اسماعیل وقتی از شیراز بهراه افتاد دسته‌ئی از قزلباشان را مأمور فتح سمنان و فیروزکوه کرد. مردم این منطقه از نیمه‌های سدهٔ چهارم هجری (از زمان دیلمیان) که مسلمان شده بودند شیعیان زیدی بودند ؛ و طبیعی بود که همانگونه که با شیعیان دوازده امامی مخالف بودند با ولی‌پرستی و افکار اباحی قزلباشان مخالف باشند. در آن‌زمان مردی مازندرانیِ ایرانی تبار به‌نام حسین کیا چلاوی که تبار خود را به شاهان باستانی ایران می‌رساند و «خود را از اولاد کیان می‌شمرد»[۴] حاکمیت سمنان و خوار و فیروزکوه را در دست داشت. این مرد با قزلباشان مقابله کرده فرمانده‌شان را به قتل آورد و آنها را شکست و فراری داد. شاه اسماعیل پس از تحویل گرفتن قم و کاشان بقصد انتقامگیری از حسین کیا چلاوی حرکت کرد. او در آخرین روزهای سال ۸۸۲ دژ گلخندان را به‌تصرف درآورد و فرمان کشتار و تخریب داد.

غیاث‌الدین خواندمیر نوشته که شاه اسماعیل دستور قتل عام زن و مرد و کودک صادر کرد، «و تمامی صغیر و کبیر و بُرنا و پیر عرصهٔ تیغ تیز شدند و در آن دیار دَیّار نماندند.»[۵] اینها همه شیعهٔ زیدی بودند که از صحنهٔ روزگار محو شدند، و حتی یک تن از آنها نیز زنده نماند. نیز شاه اسماعیل فرمود داد تا مزارع و باغستانهای منطقه به‌آتش کشیده شود تا اثری از حیات در آن زمین باقی نماند. او سپس راهی فیروزکوه شد، دژ فیروزکوه را گشود و فرمان کشتار داد. همهٔ مردم فیروزکوه از دم شمشیر گذشتند، و خانه‌های شهر با خاک یکسان شد. مردم فیروزکوه نیز شیعیان زیدی بودند. حسین کیای چلاوی در دژی کوهستانی بنام «دژ اُستا» موضع گرفت. شاه اسماعیل دژ را محاصره و مجرای آب را از دژ قطع کرد. حسین کیا یک ماه و نیم پایداری ورزید، و چون قحطی و بی‌آبی بر او و افرادش در معرض تلف شدنِ حتمی نهاد تن به تسلیم داد (اردیبهشت ۸۸۳). شاه اسماعیل فرمان کشتار همگانی مردم شهر را صادر کرد. حسن رومْلو نوشته که «تمامی اهل استا و ارگ شربت مرگ چشیدند.»[۶] اسکندربیک نوشته که «سوای جمعی از اهل قلم کسی از آن طایفه (یعنی مردم شهر) نجات نیافت.»[۷] مؤلف جهانگشای خاقان شمار مردانی که به‌دستور شاه اسماعیل کشتار شدند ـ سوای زنان و کودکان که در آتش سوزانده شدند ده هزار مرد نوشته است [۸]

پاورقی‌ها:

۱ـ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۴/۳۹۷.

۲ـ خلاصة التواریخ قمی، ۸۰.

۳ـ آثار البلاد قزوینی، ذیل مادهٔ «قاشان».

۴ـ تاریخ روضةالصفا، ۱۶.

۵ـ حبیب‌السیر، ۴۷۶.

۶ـ احسن‌التواریخ، ۷۹.

۷ـ عالم‌آرای عباسی، ۳۰.

۸. جهانگشای خاقان، ۲۰۹.

ادامه دارد این تاریخ غمگین